SAFE a kwestia mechanizmu warunkowości. Analiza

W przestrzeni publicznej pojawiają się tezy dotyczące rzekomego zagrożenia, jakie niesie dla Polski SAFE – unijny Instrument na rzecz Zwiększenia Bezpieczeństwa Europy. Szczególna uwaga w debacie na ten temat została poświęcona mechanizmowi warunkowości, który według niektórych oznaczać będzie zależność Polski od „widzimisię” Komisji. W rzeczywistości instrument SAFE faktycznie zawiera odwołanie do unijnego mechanizmu warunkowości, ale jest to ta sama zasada ochrony budżetu UE, która od 2020 roku obejmuje praktycznie wszystkie duże fundusze unijne. Wspomniana warunkowość pozwala zawieszać wypłaty tylko z powodu naruszeń zagrażających prawidłowemu zarządzeniu środkami.

Nasza ocena:

Analiza

Więcej o naszym systemie oceniania:

SAFE a mechanizm warunkowości — Źródło: x.com

Debata wokół SAFE

SAFE to nowy unijny instrument finansowy oferujący państwom członkowskim nisko oprocentowane pożyczki o łącznej wartości 150 mld euro na wspólne zamówienia sprzętu wojskowego. Ma on za zadanie wesprzeć państwa w szybkim zwiększeniu inwestycji w europejskie zdolności obronne. W ramach programu do Polski ma trafić prawie 44 mld euro.

Tezy przedstawiające SAFE jako potencjalne zagrożenie dla Polski powtarzają m.in. politycy Konfederacji i PiS oraz przedstawiciele ośrodka prezydenckiego. Według niektórych wpisów w mediach społecznościowych SAFE ma być uzależnianiem Polski od „unijnej, czytaj niemieckiej, ideologii”. W tym kontekście wątpliwości ma budzić m.in. mechanizm warunkowości zapisany w unijnym rozporządzeniu ustanawiającym nowy instrument.

Rzecznik Prezydenta RP Rafał Leśkiewicz stwierdził w Telewizji Republika:

Mechanizm warunkowości jest niczym innym jak decyzją polityczną Komisji Europejskiej. Jeżeli KE uzna na przykład, że Polska jest niepraworządna, że atmosfera polityczna w Polsce jest niewłaściwa, to może wstrzymać wypłatę środków. Prezydent wyraził niepokój, że warunkowość jest tym mechanizmem, który może negatywnie wpłynąć na realizację projektu.

Czym jest mechanizm warunkowości

Warunkowość, o której mowa w rozporządzeniu SAFE, to ogólna zasada dostępu do środków z budżetu UE.

Niniejsze rozporządzenie powinno być wdrażane zgodnie z odpowiednimi przepisami przyjętymi na podstawie art. 322 TFUE, w szczególności rozporządzeniem finansowym i rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE, Euratom) 2020/2092.

Powyższy zapis odwołuje się do Rozporządzenia 2020/2092 z 16 grudnia 2020 r. w sprawie ogólnego systemu warunkowości służącego ochronie budżetu Unii, a także do Rozporządzenia 2024/2509 z 23 września 2024 r. w sprawie zasad finansowych mających zastosowanie do budżetu ogólnego Unii. Zgodnie z Rozporządzeniem 2024/2509 z 2024 r., państwa członkowskie chcące korzystać z unijnych środków mają przestrzegać wartości UE zapisanych w art. 2 TUE oraz Karty Praw Podstawowych. To najnowsza wersja rozporządzenia, które w takiej formie obowiązuje już od 2012 roku.

W stosownych przypadkach, zgodnie z przepisami sektorowymi, niniejsze rozporządzenie powinno umożliwiać urzędnikom zatwierdzającym przyjmowanie odpowiednich środków i podejmowanie działań w celu ochrony budżetu, na przykład poprzez zawieszenie płatności w przypadkach, gdy nieprzestrzeganie przez dane państwo członkowskie odpowiednich wartości Unii i praw podstawowych ma wpływ na realizację przez to państwo członkowskie działania finansowanego ze środków finansowych Unii.

Naruszenie wartości i praw podstawowych musi mieć bezpośredni wpływ na realizację danego programu i stwarzać ryzyko nieprawidłowości w wydatkowaniu środków. Komisja nie decyduje więc o zawieszeniu płatności w ramach własnego „widzimisię”, ale na podstawie konkretnych przepisów. Ewentualne zawieszenie środków poprzedzone jest szczegółową procedurą. W jej ramach Komisja wchodzi w dialog z danym państwem, wysyłając uprzednio pisemne powiadomienie zawierające elementy faktyczne i konkretne przyczyny powstałych wątpliwości. Państwo członkowskie może przedstawić stosowne wyjaśnienia lub przyjąć środki zaradcze, unikając zawieszenia wypłat. Jeśli jednak sprawa nie zostanie rozwiązana na etapie dialogu, Komisja może przedstawić Radzie UE wniosek o zawieszenie płatności, podając konkretne powody i dowody stanowiące podstawę jej ustaleń. Taki wniosek musi być ostatecznie przyjęty przez Radę UE, czyli rządy państw członkowskich.

To nie jest więc warunkowość „arbitralna”, ale klasyczny mechanizm ochrony budżetu UE. Jeśli państwo członkowskie nie zapewnia rzetelnej kontroli i ścigania nadużyć, Unia może czasowo zatrzymać pieniądze do momentu usunięcia problemu.

KPO i spór o praworządność

Politycy opozycji ostrzegają, że SAFE może być „powtórką z KPO”, przypominając wstrzymanie środków w czasie rządów Zjednoczonej Prawicy z powodu braku naprawy reform sądownictwa i przywrócenia praworządności. W rzeczywistości są to zupełnie różne sytuacje. Płatności z Krajowego Planu Odbudowy były warunkowane realizacją konkretnych „kamieni milowych” (np. odpolitycznieniem Sądu Najwyższego), których rząd Zjednoczonej Prawicy nie spełnił. SAFE podlega z kolei ogólnej warunkowości budżetowej (Rozporządzenie 2020/2092), wymagającej jedynie zapewnienia prawidłowego wydatkowania środków.

Mechanizmu warunkowości z Rozporządzenia 2020/2092 użyto tylko raz – wobec Węgier w 2022 roku. KE uznała wtedy, że korupcja zagraża prawidłowości zarządzania funduszami unijnymi. Rozporządzenia nigdy nie użyto więc wobec Polski – nawet w okresie rządów Zjednoczonej Prawicy i sporu o praworządność.

Podsumowanie

W debacie publicznej pojawiają się tezy, że unijny Instrument na rzecz Zwiększenia Bezpieczeństwa Europy „SAFE” stanowi poważne zagrożenie dla Polski. Jego krytycy koncentrują się m.in. na mechanizmie warunkowości, sugerując, że umożliwi on dowolne blokowanie funduszy przez Komisję. W rzeczywistości SAFE odwołuje się do tego samego mechanizmu warunkowości, który od 2020 roku obejmuje praktycznie wszystkie duże fundusze UE i polega na ochronie unijnego budżetu. Oznacza to, że wypłaty można zawiesić tylko wtedy, gdy naruszenia realnie zagrażają prawidłowemu zarządzaniu środkami – na przykład w sytuacji korupcji, defraudacji lub niewydolnych organów kontroli.